Tedbirler Veriyi Nasıl Değiştirir?

Bir paya tedbir uygulandığında fiyat grafiği aynı görünmeye devam eder. Ama grafiğin altındaki veri artık aynı şeyi ölçmemektedir.

Bu ders tedbirin kendisini değil, tedbirin veriyi nasıl değiştirdiğini anlatır.

VBTS ne yapar?

VBTS, bir payda olağandışı fiyat veya hacim hareketi görüldüğünde otomatik olarak devreye giren bir tedbir sistemidir. Karar insan yorumuyla değil, önceden tanımlanmış ölçütlerle alınır. Uygulanabilen başlıca tedbirler: brüt takas, tek fiyat yöntemi, açığa satış yasağı ve emir iptalinin kısıtlanması.

Tetikleyen eşikler ve tedbir süreleri zaman içinde değişir. Bu derste hiçbir eşik verilmiyor; yürürlükteki uygulamayı Borsa İstanbul ve KAP duyurularından doğrulayın.

Brüt takas hacmi nasıl küçültür?

Brüt takas uygulandığında alım için nakit, satım için payın peşin bulunması gerekir. Pay piyasasında takas T+2 olduğundan, bugün alınan pay aynı gün satılamaz. Gün içi al-sat trafiği tamamen kesilir.

Etkisi doğrudandır: günlük ortalama hacmi 40 milyon TL olan bir payda, tedbirin ilk günü hacim 9 milyon TL'ye inebilir. Bu düşüşün ilgiyle ilgisi yoktur — aynı lotun gün içinde defalarca el değiştirmesi ortadan kalkmıştır.

Aynı sebeple AKD tablosundaki rakamlar da küçülür; gün içi devir yok olduğu için akış daralır.

Tek fiyat yönteminde derinlik farklı okunur

Sürekli müzayedede emirler geldikçe eşleşir; en iyi alış ve en iyi satış her an geçerli bir fiyattır. Tek fiyat yönteminde emirler belirli aralıklarla toplanır ve tek bir fiyattan eşleşir.

Bu durumda derinlik ekranındaki kademeler "şu anda alabileceğiniz fiyat" değildir; henüz eşleşmemiş bir emir havuzudur. Kademe analizinin erime, kalınlaşma ve duvar mantığı burada büyük ölçüde geçersizdir — kademeler akmaz, biriktirilir.

Açığa satış yasağı

Açığa satış yasaklandığında satış tarafından bir yatırımcı grubu çıkarılmış olur ve satış kademeleri incelir. Bu, talebin arttığı anlamına gelmez: arzın bir bölümü idari olarak kaldırılmıştır.

Ters yönü de var. Yasak kalktığında o grup satış tarafına geri döner ve kademeler tekrar kalınlaşır. Yani hem tedbirin başlangıcı hem bitişi, fiyatla ilgisi olmayan bir kademe değişimi üretir.

Duyuruları takip etmek

Tedbir kararları KAP üzerinden duyurulur. Bu takibin iki pratik faydası vardır: elinizdeki bir payın işlem koşullarının değiştiğini zamanında öğrenirsiniz, ve geçmiş bir veri serisine bakarken hacimdeki sıçramanın piyasadan mı yoksa tedbirden mi geldiğini ayırt edebilirsiniz. İkincisi çoğu zaman atlanır.

Ne zaman yanıltır: sınırları

Tedbirli paydaki veri, tedbirsiz dönemle karşılaştırılamaz.

En sık yapılan hata: hacim düştü diye "ilgi bitti", satış kademesi inceldi diye "satıcı kalmadı" demek. İkisi de tedbirin mekanik sonucudur, piyasanın yorumu değil.

Hacim karşılaştırması ortalamaya göre yapıldığı için tedbir dönemi ortalamayı da bozar; tedbir kalktıktan sonra bile birkaç hafta yanıltıcı okuma üretir.

Çıkış maliyeti artar

Tedbirin en somut sonucu budur. Likidite düştüğü için spread genişler: 50 TL'lik bir payda tedbirsizken 0,10 TL olan makas 0,60 TL'ye çıkabilirse, yalnız makastan doğan maliyet %1,2'ye yükselir. Tek fiyat yöntemindeyse istediğiniz anda çıkamazsınız — bir sonraki eşleşmeyi beklersiniz.

Tedbir veriyi okunmaz yapmaz. Okuma kurallarını değiştirir; o kuralları değiştirmeden bakmak, yanlış veride doğru cevap aramaktır.