Emir Eşleşme Mantığı: Fiyat ve Zaman Önceliği

Derinlik tablosunu okumadan önce bir soru: karşı taraftan bir emir geldiğinde, bekleyen onlarca emir arasından hangisi eşleşir?

Cevap rastgele değil. Gün içi sürekli müzayede boyunca işleyen iki kural vardır ve aralarındaki sıra bellidir.

İki kural, tek sıra

Fiyat önceliği. Daha iyi fiyatı veren önce eşleşir: alışta daha yüksek, satışta daha düşük fiyat. Emir defterinin kademe kademe sıralanmasının sebebi budur.

Zaman önceliği. Fiyatlar eşitse ayrım zamana düşer: sisteme önce giren önce eşleşir. Yani her kademe bir havuz değil, kuyruktur.

Kuralların sırası önemli: zaman önceliği yalnızca fiyat eşitliğinde devreye girer. Sizden bir saat sonra girilmiş ama bir kademe daha iyi fiyat veren emir, yine de sizden önce eşleşir.

Bu düzenin amacı basittir: eşleşme sırası emri verenin kim olduğuna değil, yalnızca verdiği fiyata ve emrin sisteme giriş anına bakar. Kural tek lotluk emir için de, büyük bir kurumun emri için de aynı işler.

Kuyrukta nerede duruyorsunuz?

Bir örnek. En iyi alış 50,10 ve bu kademede 1.400 lot bekliyor. Siz 300 lotluk alış emrinizi aynı kademeye giriyorsunuz. Kademede artık 1.700 lot var, ama önünüzde 1.400 lot duruyor.

• Satış tarafından 50,10'a 1.000 lot gelirse: hepsi sizden öndekilere gider, sizin emriniz hiç dokunulmadan bekler.
• 1.600 lot gelirse: önce o 1.400 lot dolar, kalan 200 lot sizin emrinizden karşılanır. Geriye kalan 100 lotunuz kısmi gerçekleşmiş olarak kuyrukta bekler — ilk giriş zamanını koruduğu için artık sıranın başındadır.

Kısmi gerçekleşme bir arıza değil, mekanizmanın doğal sonucudur. Büyük emir tek seferde değil, karşı taraf geldikçe parça parça dolar.

İptal etmek sırayı sıfırlar

Kuralın en çok atlanan pratik sonucu budur. Bir emri iptal edip yeniden girdiğinizde yeni bir emir vermiş olursunuz: kazandığınız zaman önceliği silinir, kuyruğun sonuna geçersiniz. Bekleyen emrin fiyatını değiştirmek de aynı kapıya çıkar.

Pratik anlamı şu: her küçük fiyat oynamasında emri iptal edip başka bir kademeye taşımak, sürekli kuyruğun sonuna dönmek demektir.

Miktar değişikliğinin sırayı koruyup korumadığı ise sistemden sisteme değişebilen bir ayrıntıdır. Varsayımla hareket etmeyin; kendi platformunuzun ve Borsa İstanbul'un güncel kurallarını doğrulayın.

Ekranı şekillendiren şey

Bu iki kural, derinlik ekranının neden öyle göründüğünü açıklar. Kademelerin fiyata göre dizilmesi fiyat önceliğinin; bir kademedeki lotun tek bir emir değil, sıralı emirler yığını olması zaman önceliğinin sonucudur.

Limit emir verdiğinizde bu kuyruğa katılırsınız; piyasa emrinde ise beklemez, karşı taraftaki emirleri sırasıyla karşılarsınız. Emir tiplerinin ayrıntısı ayrı bir derste.

Ne zaman yanıltır, sınırları nedir?

Sıranız ekranda görünmez. Kademede 1.400 lot olduğunu görürsünüz; bunun kaç emirden oluştuğunu ve hangisinin ne zaman girildiğini görmezsiniz. Kendi sıranızı ancak tahmin edersiniz.

Kuyruk sabit değildir. Önünüzdeki emirler iptal edilebilir; siz hiçbir şey yapmadan sıranız öne gidebilir ya da yeni emirlerle tablo tamamen değişebilir.

Görünmeyen miktarlar olabilir. Bazı emir tipleri miktarın tamamını göstermez. Ekranda saydığınız lot, önünüzdeki gerçek yükün tamamı olmayabilir.

Öne geçmek iyi haber değildir. Emriniz çoğu zaman fiyat size doğru geldiği için dolar — yani karşı taraf o seviyeden çıkmak istediği için. Erken dolmak, doğru fiyattan işlem yaptığınız anlamına gelmez.

Her seansta aynı işlemez. Açılış ve kapanışta uygulanan tek fiyat yönteminde emirler tek tek değil, hesaplanan tek bir fiyattan toplu olarak eşleşir. Bu farkı seans işleyişi dersinde görebilirsiniz.

Son olarak: kuyrukta yer almak gerçekleşme garantisi değildir. Fiyat o kademeye hiç gelmezse, sıranın en başında olmanız hiçbir şeyi değiştirmez.