Modül 1 · Borsa Temelleri
Birincil ve İkincil Piyasa Farkı
Birincil piyasa, menkul kıymetin ilk kez ihraç edildiği ve paranın doğrudan şirkete gittiği piyasadır; halka arz burada gerçekleşir. İkincil piyasa ise daha önce ihraç edilmiş kıymetlerin yatırımcılar arasında el değiştirdiği piyasadır — günlük borsa işlemlerinin tamamı burada olur ve para şirkete değil, satan yatırımcıya gider.
Bu ayrım basit görünür ama çok temel bir yanılgıyı düzeltir: borsada pay aldığınızda para şirkete gitmez.
Birincil piyasa: kıymetin doğduğu yer
Bir şirket ilk kez halka açıldığında paylarını yatırımcılara satar. Bu işleme halka arz denir ve birincil piyasada gerçekleşir.
Burada para akışı şöyledir:
Yatırımcı ──── para ────► Şirket
Yatırımcı ◄─── paylar ─── Şirket
Şirket topladığı parayı yatırıma, borç ödemeye veya işletme sermayesine kullanır. Birincil piyasanın ekonomik işlevi budur: sermaye toplamak.
Halka arz dışında, mevcut şirketlerin sermaye artırımıyla çıkardığı yeni paylar da birincil piyasa işlemidir.
İkincil piyasa: el değiştirme
Halka arz bittikten sonra paylar borsada işlem görmeye başlar. Artık alım satım yatırımcılar arasındadır:
Yatırımcı A ──── para ────► Yatırımcı B
Yatırımcı A ◄─── paylar ─── Yatırımcı B
Şirket: bu işlemin tarafı değil
Borsa İstanbul'da her gün yaptığınız işlemlerin tamamı ikincil piyasadadır. Bir payı 50 TL'den aldığınızda, o 50 TL şirketin kasasına girmez; payı size satan yatırımcının hesabına geçer.
"Peki şirkete faydası ne?"
İkincil piyasa şirkete doğrudan para vermez ama dolaylı olarak hayati öneme sahiptir:
- Likidite olmasaydı halka arz da olmazdı. Aldığı payı istediğinde satamayacağını bilen yatırımcı, halka arza en baştan katılmazdı.
- Fiyat referansı üretir. Şirketin piyasa değeri, ileride sermaye artırımı veya borçlanma yaparken kullandığı referanstır.
- Denetim baskısı yaratır. Kötü yönetilen şirketin fiyatı düşer; bu, yönetim üzerinde sürekli bir baskıdır.
Halka arza katılmak
Halka arz döneminde paylar genelde sabit bir fiyattan veya belirli bir fiyat aralığından talep toplanarak satılır. Talep, arz edilen paydan fazlaysa dağıtım oransal olur — istediğiniz miktarın tamamını alamayabilirsiniz.
Halka arzın ikincil piyasadan üç farkı:
| Halka arz | İkincil piyasa | |
|---|---|---|
| Fiyat | Önceden belirlenir | O anki piyasa fiyatı |
| Miktar | Dağıtıma göre, garantisi yok | İstediğiniz kadar (arz varsa) |
| Zamanlama | Sadece arz döneminde | Her seans |
| Para nereye gider | Şirkete (veya satan ortağa) | Satan yatırımcıya |
Dikkat: Halka arz "kesin kâr" demek değildir. İlk işlem gününde fiyatın yükselmesi yaygın olsa da garantisi yoktur; arz fiyatının altına inen örnekler de vardır. Halka arza katılmadan önce şirketin izahnamesini okumak gerekir — izahname KAP'ta ücretsiz yayımlanır.
Ortak satışı ile sermaye artırımı farkı
Halka arzlarda paranın nereye gittiği her zaman aynı değildir:
- Sermaye artırımı yoluyla arz: Yeni paylar çıkarılır, para şirkete girer. Şirket bu parayla yatırım yapar.
- Ortak satışı yoluyla arz: Mevcut ortaklar kendi paylarını satar, para ortağa gider, şirkete girmez.
İzahnamede bu ayrım açıkça yazar. Şirkete para girmeyen bir arzda, kurucu ortakların neden çıktığını sormak makul bir sorudur.
Bu derste ne öğrendin?
- Halka arzda paranın nereye gittiğini bilmek
- Günlük alım satımın şirketin kasasına para koymadığını anlamak
- Halka arza katılmanın ikincil piyasadan almaktan farkını kavramak