Modül 3 · Temel Analiz
F/K, PD/DD ve Diğer Çarpanlar
Değerleme çarpanları, bir şirketin fiyatını kazancına veya varlıklarına oranlayarak pahalı mı ucuz mu olduğunu kıyaslanabilir hâle getirir. F/K fiyatı net kâra, PD/DD ise piyasa değerini özkaynağa böler. Çarpanlar yalnızca aynı sektördeki şirketler arasında ve şirketin kendi geçmişiyle karşılaştırılarak anlam taşır.
"Bu pay 8 TL, çok ucuz." — Bu cümle anlamsızdır.
Pay fiyatı tek başına hiçbir şey söylemez. 8 TL'lik bir pay, 400 TL'lik bir paydan ucuz değildir; şirketin kaç payı olduğunu ve ne kazandığını bilmeden kıyaslama yapılamaz.
Çarpanlar tam da bunu çözer: fiyatı, şirketin ürettiği bir büyüklüğe oranlar.
F/K oranı
F/K = Pay fiyatı ÷ Pay başına net kâr
veya aynı sonucu veren hâliyle:
F/K = Piyasa değeri ÷ Net kâr
Kabaca şunu söyler: şirket bugünkü kârını sürdürürse, kendini kaç yılda amorti eder?
F/K'sı 8 olan bir şirket, kârı sabit kalırsa 8 yılda kendini öder.
F/K'yı yorumlarken
Yalnızca aynı sektörde karşılaştırın. Bankanın F/K'sı ile perakendecininki kıyaslanmaz. Sektörlerin doğal çarpan aralıkları farklıdır.
Düşük F/K ucuzluk demek değildir. Piyasa o şirketin kârının düşeceğini bekliyor olabilir. F/K 3 olan bir şirket, "bedava" değil, "piyasa bu kârın sürmeyeceğini düşünüyor" demektir. Buna değer tuzağı denir.
Yüksek F/K pahalılık demek değildir. Hızlı büyüyen bir şirkette bugünkü kâr küçük, gelecekteki kâr büyük olabilir. Piyasa geleceği fiyatlar.
Zarar eden şirkette F/K anlamsızdır. Negatif veya hesaplanamaz çıkar.
Tek seferlik kârlar F/K'yı yapay olarak düşürür. Arsa satışıyla şişen net kâr, paydayı büyütüp F/K'yı cazip gösterir — ama o kâr tekrar etmez. Bunu gelir tablosu dersinde gördük.
PD/DD oranı
PD/DD = Piyasa değeri ÷ Özkaynak
Piyasanın, şirketin muhasebe değerine göre ne kadar prim ödediğini gösterir. 1'in altı, şirketin defter değerinin altında işlem gördüğü anlamına gelir.
Nerede anlamlı, nerede değil?
Anlamlı olduğu yer: Bankacılık, sigorta, gayrimenkul. Bu sektörlerde varlıklar büyük ölçüde finansaldır ve bilançoda güncel değerine yakın taşınır.
Yanıltıcı olduğu yer: Teknoloji, hizmet, marka odaklı şirketler. Asıl değer yazılımda, markada ve insan kaynağındadır — bunların hiçbiri bilançoda görünmez. Böyle bir şirketin PD/DD'si 10 olabilir ve bu pahalı olduğu anlamına gelmez.
Düşük PD/DD uyarı da olabilir: Piyasa özkaynağın eriyeceğini (şirketin zarar edeceğini) bekliyor olabilir.
Diğer yaygın çarpanlar
| Çarpan | Formül | Ne zaman kullanılır |
|---|---|---|
| PD/Satışlar | Piyasa değeri ÷ Hasılat | Zarar eden ama büyüyen şirketlerde |
| FD/FAVÖK | Firma değeri ÷ FAVÖK | Borç yapısı farklı şirketleri kıyaslarken |
| Temettü verimi | Yıllık temettü ÷ Fiyat | Nakit akışı arayan yatırımcı için |
Firma değeri (FD) = Piyasa değeri + Net borç. Şirketi borçlarıyla birlikte satın almanın maliyetidir; bu yüzden borçlu şirketleri kıyaslarken F/K'dan daha adildir.
Çarpanlar nasıl kullanılır?
Üç karşılaştırma birlikte yapılır:
- Sektör ortalamasıyla: Rakiplerine göre nerede duruyor?
- Kendi geçmişiyle: Şirketin son 5 yıllık ortalama F/K'sı kaçtı, şimdi nerede?
- Piyasa geneliyle: Endeksin çarpanına göre primli mi iskontolu mu?
Üçü de aynı yönü gösteriyorsa sinyal güçlenir.
En kritik uyarı
Çarpan bir cevap değil, bir sorudur.
F/K'sı sektörünün yarısı olan bir şirket bulduğunuzda vardığınız sonuç "ucuz, alayım" olmamalı. Doğru tepki şudur: "Neden bu kadar ucuz?"
Cevap "piyasa henüz fark etmemiş" olabilir — ama çok daha sık şu olur: borçluluk artmış, ana müşteri kaybedilmiş, sektöre düzenleme gelmiş, kâr tek seferlik bir kalemden gelmiş.
Ucuzluğun sebebini bulmadan yapılan alım, analiz değil tahmindir.
Bu derste ne öğrendin?
- F/K ve PD/DD oranlarını hesaplayıp yorumlayabilmek
- Düşük çarpanın neden her zaman ucuzluk anlamına gelmediğini kavramak
- Hangi çarpanın hangi sektörde anlamlı olduğunu bilmek